Cybernetica en transitie

In het begin van de cybernetische wetenschap werd de werking van gezonde en natuurlijke systemen inzichtelijk gemaakt. Op een bepaald moment werd de focus verlegd richting computersystemen.

Kort samengevat werd hiermee de aandacht in onze samenleving weggeleid van de natuurlijke werking van systemen. Hoe systemen onderling van elkaar afhankelijk zijn. En zorgen voor vervanging als het niet werkt. Hoe systemen elkaar versterken, hoe systemen vernieuwen door te imploderen, en hoe de verschillende systemen elkaar overlappen.

In de praktijk zie je niets van al deze dingen. Bij maatschappelijke transities en/of organisatieproblemen wordt bijvoorbeeld vooral gekeken naar het (intern) oplossen van problemen. De oorzaak wordt gezocht bij fouten in de communicatie, menselijke tekortkomingen, logistiek of samenwerking. Hooguit wordt een afdeling opgeheven, of verandert er een naam. En misschien overdrijf ik dat. Maar als een systeem serieuze hiaten vertoont (zoals bij overheidsinstellingen) blijft men de aandacht bij verbeterde regels of communicatie leggen. Het slecht functionerende systeem zelf blijft altijd buiten beschouwing

Een ander duidelijk waarneembare ontwikkeling bij transities die vragen oproept is dat het te lang duurt voordat een goed plan wordt opgevolgd door een nog beter plan.

In 2010 was ik actief met duurzame projecten en burgerinitiatieven. Daarbij vroeg ik me al vrij snel af waarom vernieuwende burgerinitiatieven zo weinig werden gesteund en zelfs tegenwerking ondervonden. (Wat wel gebeurde was het opschalen van bestaande windmolen projecten.) Ik had op een intensive over duurzaamheid geleerd dat in een tijd van transitie de concepten elkaar steeds sneller zouden opvolgen en dat gebeurde niet.

Waarom ontbraken de feedbacklooops als de destructie van een ontwikkeling duidelijk merkbaar werd? En waarom werd een systeem in een tijd van transitie niet eerder vervangen? Het waren vragen waar geen antwoord op kwam, waardoor ik rond 2013 stopte met mijn activiteiten. Een van de dingen die mij al terugkijkend op deze periode opvielen waren ontbrekende schakels in de cybernetica.

De overheersende opvatting is dat we als mens het systeem vormen. We sluiten daardoor als het ware uit dat er van buiten het systeem invloeden zijn. Het vraagt om out of the box denken en bredere perspectieven.

Cybernetica (via Grok) bestudeert hoe systemen – of ze nu biologisch, mechanisch of ecologisch zijn – informatie uitwisselen, zichzelf reguleren en interdependent functioneren via feedbackloops. Het ‘zichzelf reguleren’ van een lichaam gebeurt ook op grotere schaal.

Het lichaam is een biologisch systeem met organen, cellen en moleculaire processen die samenwerken om homeostase te behouden. Je hebt input (voedsel, zuurstof, licht) en er is output (afval, warmte, beweging).

De aarde is een complex systeem met atmosfeer, biosfeer, hydrosfeer en lithosfeer, dat eveneens streeft naar een dynamisch evenwicht, zoals het reguleren van koolstofcycli of temperatuur.

Deze twee systemen zijn met elkaar verweven. Het lichaam is een subsysteem, afhankelijk van aarde-hulpbronnen en ritmes. Hier kun je uur opmaken dat de aarde net als ons lichaam een levend systeem is, en dat we dus te maken hebben met het gegeven dat systemen leven.

Wat gebeurt er bij verstoringen:

In cybernetische termen streeft een (biologisch) systeem naar homeostase (evenwicht) via feedbackloops. Verstoringen – zoals ziekte, trauma of milieuveranderingen – onderbreken deze regulatie. Cybernetica beschrijft dit als een afwijking van de gewenste toestand, waarop het systeem reageert met negatieve feedback (terug naar evenwicht) of met positieve feedback (versterking van de verstoring). Dat laatste kan leiden tot instorting.

Vele mensen zijn afgehaakt en bijv. naar het buitenland verhuisd. Het gaat om andersdenkenden, mensen met een bore-out, samenwerkingsverbanden rond streekproducten, kluizenaars) en in feite zou je kunnen zeggen dat hier naar een nieuwe balans wordt gezocht. De groepen mensen zijn als het ware nog afgestemd op de natuurlijke werking van systemen en geven op deze manier gehoor aan de natuurlijke feedback van hun lichaam.

Vertalen naar politieke besluitvorming

Systemen (en ook politieke systemen) kunnen reageren op verstoringen en binnen de cybernetica herkennen we kort samengevat (Grok) de volgende processen: homeostase, redundantie, adaptatie, signaal-ruisverhouding, entropie en energie. Wat mij betreft zouden we deze begrippen moeten vertalen naar betere politieke besluitvorming. Lukt dit niet (en daar zitten we al), dan is er sprake van een disfunctionele besluitvorming. Daar vragen over stellen of tegen demonstreren is geen anarchie maar het leren vertalen in termen van zelfherstellende systemen.

Teveel mensen ondervinden nu de gevolgen van het afbraakbeleid. Wat hierbij als eerste zou moeten gebeuren is vaststellen dat het systeem destabiliseert.

Om het kort te houden een lijstje met een oplossingsrichting:

• De grote lijnen in beeld krijgen.

• Onafhankelijke denkers in het verleden weer een stem geven

• Verdiepen in cybernetische principes van vernieuwing van systemen

• Dwarsverbanden leggen met systeemtheorie, ethische AI en cybernetica

• Onderzoeken hoe het bestaande beperkende systeem jarenlang verborgen werd gehouden

• Ons realiseren dat we in een fase zitten van dehypnotiseren

Tot slot:

Door mijn ervaringen in verschillende duurzame netwerken zie ik hoeveel mensen in een vicieuze cirkel terecht zijn gekomen en willen blijven geloven in herstel van het bestaande systeem. Of ze hebben het over vernieuwing, maar het gaat over handhaven van het systeem. Ook zeer goed geïnformeerde mensen zijn hier vatbaar voor.

Er is ruimte nodig om te herstellen van de misleiding die nu boven tafel komt. Cybernetische principes zijn daarbij een belangrijke leidraad om grote meningsverschillen te overbruggen.